Jak rodzice mogą wspierać młodego człowieka w wyborze zawodu?

Wybór dalszej drogi edukacyjnej i zawodu to jedna z pierwszych naprawdę ważnych decyzji, przed którymi staje młody człowiek. Dla ucznia kończącego szkołę podstawową lub rozpoczynającego naukę w szkole ponadpodstawowej może być to moment pełen pytań i wątpliwości. Jaki zawód wybrać? Czy kierować się zainteresowaniami, możliwościami zatrudnienia, opinią znajomych, a może oczekiwaniami rodziny? Czy szkoła branżowa będzie dobrym wyborem? Jak sprawdzić, czy konkretny zawód rzeczywiście pasuje do predyspozycji ucznia? W tym procesie bardzo ważną rolę odgrywają rodzice i opiekunowie. To oni często są pierwszymi osobami, z którymi młody człowiek rozmawia o swojej przyszłości. Mogą pomóc mu uporządkować informacje, poznać różne możliwości i spojrzeć na decyzję z szerszej perspektywy. Największym wsparciem nie jest jednak wskazanie gotowej odpowiedzi, lecz stworzenie przestrzeni, w której uczeń może samodzielnie poznać swoje możliwości i świadomie podjąć decyzję.

Rola rodziców w wyborze zawodu – wsparcie zamiast decydowania

Rodzice mają większe doświadczenie życiowe i zawodowe niż ich dzieci. Naturalne jest więc, że chcą uchronić młodego człowieka przed błędami i pomóc mu wybrać możliwie bezpieczną ścieżkę. Problem pojawia się wtedy, gdy troska zaczyna zastępować decyzję ucznia. Rodzic może mieć własne przekonania dotyczące tego, które szkoły są „lepsze”, jakie zawody są najbardziej prestiżowe albo które profesje gwarantują stabilną przyszłość. Część takich opinii może wynikać z doświadczeń sprzed kilkunastu lub kilkudziesięciu lat. Tymczasem rynek pracy, technologie oraz sposób wykonywania wielu zawodów szybko się zmieniają. Współczesne rzemiosło nie wygląda tak samo jak kiedyś. W wielu przedsiębiorstwach wykorzystywane są nowoczesne maszyny, rozwiązania cyfrowe, specjalistyczne oprogramowanie i zaawansowane technologie. Zmieniają się także kompetencje oczekiwane od pracowników. Dlatego rodzic powinien przede wszystkim pomóc dziecku zdobyć aktualne informacje, a nie opierać decyzję wyłącznie na własnych doświadczeniach.

Najpierw rozmowa o zainteresowaniach i mocnych stronach

Pytanie „Kim chcesz zostać?” bywa dla młodego człowieka zbyt trudne. Szczególnie wtedy, gdy zna tylko kilka najbardziej popularnych zawodów i nie miał jeszcze okazji zobaczyć, jak wygląda praca w różnych branżach. Lepszym punktem wyjścia mogą być prostsze pytania:

• Co najbardziej lubisz robić?

• Przy jakich zadaniach szybko mija Ci czas?

• Wolisz pracować z ludźmi, przedmiotami, maszynami czy informacjami?

• Czy lubisz widzieć konkretny efekt swojej pracy?

• Wolisz wykonywać zadania samodzielnie czy w zespole?

• Czy dobrze czujesz się przy zadaniach wymagających dokładności?

• Czy interesują Cię nowe technologie?

• Czy lubisz naprawiać, konstruować, projektować albo tworzyć coś od podstaw?

Takie pytania nie wskazują od razu konkretnego zawodu. Pomagają natomiast rozpoznać obszary, które warto dalej poznawać. Rodzic nie musi być doradcą zawodowym. Jego rolą może być przede wszystkim uważne słuchanie i pomoc w nazywaniu mocnych stron dziecka.

Nie wybierajmy zawodu tylko na podstawie ocen

Oceny szkolne są ważną informacją, ale nie pokazują wszystkich predyspozycji młodego człowieka. Uczeń może nie osiągać najwyższych wyników w niektórych przedmiotach, a jednocześnie bardzo dobrze radzić sobie z zadaniami praktycznymi, mieć rozwiniętą wyobraźnię przestrzenną, dużą dokładność, zdolności manualne albo umiejętność pracy z ludźmi. Z drugiej strony dobre oceny również nie oznaczają, że jedyną właściwą drogą jest liceum i późniejsze studia. Wybór szkoły i zawodu powinien uwzględniać znacznie szerszy obraz: zainteresowania, sposób uczenia się, predyspozycje, motywację, możliwości dalszego rozwoju oraz charakter konkretnej pracy.

Poznajcie zawód, zanim zapadnie decyzja

Nazwa zawodu mówi niewiele o tym, jak naprawdę wygląda codzienna praca. Dlatego przed podjęciem decyzji warto wspólnie poszukać odpowiedzi na bardziej konkretne pytania:

• Jak wygląda typowy dzień pracy?

• Jakie zadania wykonuje osoba w tym zawodzie?

• Jakich narzędzi i technologii używa?

• Czy praca odbywa się głównie w jednym miejscu, czy wymaga przemieszczania się?

• Jakich cech i umiejętności wymaga?

• Jakie są możliwości specjalizacji?

• Czy po zdobyciu zawodu można dalej się kształcić?

• Jak zmienia się ta profesja pod wpływem nowych technologii?

Pomocne mogą być dni otwarte szkół, targi edukacyjne, wizyty w przedsiębiorstwach, rozmowy z pracownikami oraz materiały pokazujące rzeczywiste środowisko pracy. Im więcej młody człowiek wie o zawodzie przed podjęciem decyzji, tym mniejsze ryzyko, że wybór będzie oparty wyłącznie na wyobrażeniach.

Wybór szkoły branżowej nie powinien być traktowany jako „plan B”

Jednym z wyzwań nadal pozostaje stereotypowe postrzeganie szkolnictwa branżowego jako rozwiązania dla uczniów, którzy nie wybierają liceum. Takie podejście może utrudniać młodym ludziom świadome podjęcie decyzji. Dla części uczniów nauka zawodu może być bardzo dobrze dopasowaną ścieżką rozwoju. Pozwala wcześniej poznawać rzeczywiste środowisko pracy, zdobywać praktyczne kompetencje i sprawdzać wiedzę w konkretnych sytuacjach zawodowych. Wybór szkoły branżowej nie powinien więc wynikać z przekonania, że „nie było innego wyjścia”. Powinien być świadomą decyzją opartą na zainteresowaniach i planach młodego człowieka. Rodzice mogą odegrać ważną rolę w przełamywaniu tego sposobu myślenia.

Sprawdźcie możliwości dalszego rozwoju

Młody człowiek nie musi wybierać zawodu na całe życie. Współczesny rynek pracy wymaga ciągłego rozwijania kompetencji, zdobywania nowych kwalifikacji i uczenia się przez całe życie. Zmieniają się technologie, narzędzia, oczekiwania klientów oraz sposób organizacji pracy. Dlatego przy wyborze zawodu warto sprawdzić nie tylko, jak wygląda pierwsza praca po szkole, ale również jakie możliwości rozwoju daje dana ścieżka. Może to być:

• zdobywanie dodatkowych kwalifikacji;

• specjalizacja w określonym obszarze;

• dalsza nauka;

• zdobycie uprawnień mistrzowskich;

• rozwój kompetencji cyfrowych;

• awans;

• prowadzenie własnej działalności gospodarczej.

Taka perspektywa pomaga patrzeć na decyzję edukacyjną nie jak na zamknięcie jednej drogi, lecz jak na początek dalszego rozwoju.

Rozmawiajcie także o rynku pracy

Zainteresowania powinny być ważnym elementem wyboru zawodu, ale warto zestawić je z informacjami o rzeczywistych potrzebach rynku pracy. Nie oznacza to wybierania zawodu wyłącznie dlatego, że w danym momencie brakuje pracowników w określonej branży. Warto raczej poszukać punktu wspólnego pomiędzy trzema obszarami tym, co młody człowiek lubi robić, tym, w czym ma szansę być dobry, oraz tym, czego potrzebują pracodawcy. 

Rodzice mogą pomóc w szukaniu informacji o lokalnych przedsiębiorstwach, możliwościach nauki zawodu, zmianach zachodzących w poszczególnych branżach oraz kompetencjach oczekiwanych od przyszłych pracowników. W przypadku rzemiosła szczególnie warto zwracać uwagę na to, jak tradycyjne umiejętności łączą się z technologią, cyfryzacją i coraz bardziej specjalistyczną wiedzą.

Pozwól dziecku zmienić zdanie

Młody człowiek może zainteresować się zawodem, a po bliższym poznaniu stwierdzić, że jednak nie jest to właściwa droga. Nie musi to oznaczać porażki. Jednym z celów doradztwa i poznawania różnych zawodów jest właśnie sprawdzanie, co odpowiada predyspozycjom ucznia, a co nie. Warto więc traktować wizyty w firmach, rozmowy z pracownikami, zajęcia praktyczne czy dni otwarte jako okazję do testowania różnych możliwości. Czasami bardzo wartościowym rezultatem jest stwierdzenie „To ciekawy zawód, ale nie dla mnie.” Taka wiedza również pomaga zawęzić wybór.

Nie porównujmy dziecka z innymi

„Twój kolega już wie, do jakiej szkoły idzie.”
„Twoja siostra od zawsze wiedziała, co chce robić.”
„W naszej rodzinie wszyscy kończyli studia.”

Takie porównania rzadko pomagają. Młodzi ludzie rozwijają się w różnym tempie. Jedni bardzo wcześnie wiedzą, z jaką branżą chcą związać przyszłość. Inni potrzebują więcej czasu i doświadczeń. Rolą rodzica jest pomoc w znalezieniu własnej drogi, a nie sprawdzanie, czy jest ona podobna do wyborów rodzeństwa, znajomych czy rodziców.

Warto odwiedzić przedsiębiorstwo przed wyborem

W przypadku praktycznej nauki zawodu bardzo ważne jest nie tylko to, jaki zawód wybierze uczeń, ale również gdzie będzie się go uczył. Jeżeli istnieje taka możliwość, warto przed podjęciem decyzji poznać przedsiębiorstwo. Podczas rozmowy można zapytać:

• kto będzie opiekował się uczniem;

• jak wyglądają pierwsze tygodnie nauki;

• jakie zadania będzie wykonywał;

• jak firma przekazuje informację zwrotną;

• jak współpracuje ze szkołą;

• jakie zasady bezpieczeństwa obowiązują;

• czy uczeń będzie poznawał różne etapy pracy;

• jakie możliwości rozwoju mogą pojawić się po zakończeniu nauki.

Rodzic może pomóc młodemu człowiekowi przygotować pytania, ale dobrze, aby przynajmniej część z nich zadał sam uczeń. To pierwszy krok do budowania samodzielności w kontaktach zawodowych.

Rodzic nie powinien prowadzić rozmowy za dziecko

Pomoc rodziców jest cenna, szczególnie podczas pierwszych kontaktów z przedsiębiorstwem. Warto jednak stopniowo pozwalać młodemu człowiekowi przejmować odpowiedzialność. Jeżeli uczeń ma rozpocząć praktyczną naukę zawodu, będzie musiał nauczyć się:

• zadawać pytania;

• przedstawiać swoje potrzeby;

• informować o problemach;

• rozmawiać z opiekunem;

• przyjmować informację zwrotną;

• brać odpowiedzialność za własne decyzje.

Rodzic może przygotować go do takich sytuacji, przećwiczyć rozmowę albo podpowiedzieć, o co zapytać. Nie powinien jednak odpowiadać za niego na każde pytanie.

Wsparcie jest szczególnie ważne po rozpoczęciu nauki

Rola rodzica nie kończy się w momencie wyboru szkoły i przedsiębiorstwa. Pierwsze tygodnie w nowym środowisku mogą być wymagające. Młody człowiek musi odnaleźć się w nowych zasadach, poznać zespół, nauczyć się punktualności, odpowiedzialności i komunikacji z dorosłymi pracownikami. Warto wtedy regularnie pytać nie tylko „Jak było?” ale bardziej konkretnie:

• Czego dzisiaj się nauczyłeś?

• Co było najtrudniejsze?

• Czy wiesz, do kogo możesz zwrócić się z pytaniem?

• Czy rozumiesz, czego się od Ciebie oczekuje?

• Czy dostałeś informację, co robisz dobrze, a co trzeba poprawić?

• Czy czujesz się bezpiecznie?

Taka rozmowa może pomóc wcześniej zauważyć zarówno sukcesy, jak i problemy.

Kiedy rodzic powinien zareagować?

Uczeń powinien uczyć się samodzielności, ale nie oznacza to, że musi sam radzić sobie z każdą trudnością. Rodzic powinien zainteresować się sytuacją szczególnie wtedy, gdy młody człowiek sygnalizuje:

• brak wyznaczonego opiekuna;

• wykonywanie zadań bez odpowiedniego instruktażu;

• problemy związane z bezpieczeństwem;

• długotrwałe wykonywanie wyłącznie najprostszych czynności;

• poniżanie, wyśmiewanie albo agresywny sposób komunikacji;

• brak możliwości zadawania pytań;

• trudności, które mimo zgłaszania nie są rozwiązywane.

W takiej sytuacji pierwszym krokiem powinna być spokojna rozmowa z dzieckiem i ustalenie, co dokładnie się wydarzyło. W zależności od problemu potrzebny może być kontakt ze szkołą, osobą odpowiedzialną za praktyczną naukę zawodu albo właściwą organizacją.

Jak pomóc dziecku wybrać zawód? Pięć najważniejszych zasad

Rodzice nie muszą znać wszystkich zawodów ani przewidywać przyszłości rynku pracy. Mogą jednak stworzyć warunki do podejmowania dobrej decyzji. Najważniejsze jest:

Słuchać zamiast decydować.
Najpierw warto poznać zainteresowania, obawy i oczekiwania młodego człowieka.

Pomagać zdobywać informacje.
Warto wspólnie poznawać zawody, szkoły, przedsiębiorstwa i możliwości dalszego rozwoju.

Oddzielać własne doświadczenia od aktualnych realiów.
Rynek pracy i rzemiosło zmieniają się, dlatego decyzja nie powinna opierać się wyłącznie na przekonaniach sprzed wielu lat.

Pozwalać sprawdzać różne możliwości.
Dni otwarte, wizyty w firmach i rozmowy z pracownikami mogą pomóc zweryfikować wyobrażenia o zawodzie.

Stopniowo przekazywać odpowiedzialność.
Ostatecznie to młody człowiek będzie się uczył i pracował w wybranym zawodzie. Powinien więc mieć realny wpływ na decyzję.

Świadomy wybór nie oznacza stuprocentowej pewności

Rodzice często chcieliby mieć pewność, że wybrana ścieżka okaże się najlepsza. W praktyce nie zawsze jest to możliwe. Młody człowiek dopiero poznaje siebie, a rynek pracy stale się zmienia. Dlatego dobrym celem nie jest znalezienie „jednego idealnego zawodu na całe życie”, lecz podjęcie decyzji na podstawie możliwie rzetelnych informacji.

Świadomy wybór oznacza, że uczeń wie:

• czym charakteryzuje się zawód;

• jakie zadania będzie wykonywał;

• jakich kompetencji potrzebuje;

• gdzie może zdobywać doświadczenie;

• jakie ma możliwości dalszego rozwoju;

• dlaczego dana ścieżka jest dla niego interesująca.

Rodzic może pomóc dotrzeć do tych odpowiedzi. Nie musi jednak udzielać ich za dziecko.

InterCraft – informacje wspierające uczniów i rodziców

Jednym z celów projektu „Nauka i praca w rzemiośle – rozwój kształcenia dualnego” jest ułatwienie młodym ludziom i ich rodzinom dostępu do informacji potrzebnych podczas podejmowania decyzji edukacyjnych i zawodowych. W ramach InterCraft rozwijane są materiały dotyczące zawodów rzemieślniczych, kształcenia dualnego, przedsiębiorstw oraz praktycznej nauki zawodu. Przygotowywane narzędzia mają pomagać uczniom i rodzicom lepiej poznawać możliwe ścieżki oraz świadomie przygotowywać się do kolejnych etapów nauki. Najważniejszym zadaniem rodzica nie jest wskazanie dziecku gotowej przyszłości. Jest nim pomoc w zdobyciu wiedzy, zadawaniu właściwych pytań i budowaniu odwagi do podjęcia własnej decyzji.

Poznaj zasady wspierania świadomego wyboru i pomagaj młodemu człowiekowi odkrywać zawód, który odpowiada jego zainteresowaniom, predyspozycjom i możliwościom rozwoju.